Nowe zasady kontroli zwolnień lekarskich i orzecznictwa ZUS od 2026 roku

Prezydent RP podpisał ustawę z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r. poz. 26). Nowelizacja wprowadza modyfikacje w zasadach orzekania o niezdolności do pracy oraz reguluje zasady kontroli zwolnień lekarskich. Zmiany stanowią odpowiedź na braki kadrowe wśród lekarzy orzeczników oraz dążą do ujednolicenia i doprecyzowania przepisów dotyczących aktywności ubezpieczonych w czasie choroby.

Dla klientów kancelarii Legalna Adwokaci i Radcowie – zarówno pracodawców, jak i pracowników – kluczową informacją jest wprowadzenie nowych standardów kontroli oraz doprecyzowanie pojęć związanych z wykorzystywaniem zwolnień lekarskich zgodnie z ich celem.

Definicje prawne aktywności na zwolnieniu lekarskim

Wprowadzono definicje mające na celu ograniczenie uznaniowości kontrolerów i ujednolicenie praktyki orzeczniczej. Nowe przepisy wskazują na następujące zasady:

• Zwykłe czynności dnia codziennego: Samodzielne wyjście po żywność, leki czy wizyta u bliskiej osoby wymagającej pomocy nie stanowią podstawy do odebrania zasiłku, o ile nie są sprzeczne z zaleceniami lekarskimi.
• Czynności incydentalne: Wykonywanie działań wymuszonych istotnymi okolicznościami, jak np. podpisanie pilnego dokumentu urzędowego, nie powoduje utraty prawa do świadczeń.
• Praca zarobkowa: Nowelizacja uściśla, że pracą zarobkową jest każda czynność o takim charakterze, z wyłączeniem wspomnianych czynności incydentalnych.
• Polecenia służbowe: Ustawa zastrzega, że polecenie pracodawcy nie może zostać uznane za „istotną okoliczność” usprawiedliwiającą podejmowanie pracy na zwolnieniu.

Zwolnienie lekarskie na wybrany tytuł zatrudnienia

Wprowadzono możliwość wystawienia zwolnienia lekarskiego tylko dla określonego tytułu zatrudnienia. Na żądanie ubezpieczonego lekarz może orzec o niezdolności do pracy w jednym miejscu, jeżeli rodzaj pracy w drugim pozwala na jej kontynuowanie mimo stanu zdrowia. Przykładowo, osoba wykonująca pracę fizyczną i jednocześnie pracująca zdalnie jako analityk, może w przypadku urazu nogi otrzymać zwolnienie tylko z pracy fizycznej. Ubezpieczony ma jednak obowiązek poinformować płatnika składek o zwolnieniu wystawionym z innego tytułu.

Fizjoterapeuci i pielęgniarki w kadrze orzeczniczej ZUS

Katalog zawodów uprawnionych do wydawania orzeczeń został rozszerzony, co ma na celu usprawnienie procesu wydawania decyzji i skrócenie kolejek. Nowe uprawnienia zyskują:

• Fizjoterapeuci: Będą wydawać orzeczenia w sprawach rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej.
• Pielęgniarki i pielęgniarze: Zyskują uprawnienia do orzekania w sprawach o niezdolność do samodzielnej egzystencji.
• Wymagania: Wszyscy nowi orzecznicy muszą posiadać tytuł specjalisty w swojej dziedzinie oraz legitymować się co najmniej pięcioletnim stażem pracy w zawodzie.

Cyfryzacja i standardy kontroli

Nowelizacja określa, że kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnień musi być przeprowadzana w sposób adekwatny i proporcjonalny, z poszanowaniem prywatności ubezpieczonego i jego domowników. Przepisy zakazują działań, które mogłyby pogorszyć stan zdrowia kontrolowanego lub zakłócić proces leczenia.

Proces orzeczniczy zostaje w większym stopniu zdigitalizowany: wezwania na badania mogą być doręczane telefonicznie lub elektronicznie, a same orzeczenia będą wydawane w postaci dokumentu elektronicznego. Wprowadzono również zasadę jednoosobowego orzekania w obu instancjach, przy czym składy trzyosobowe będą powoływane jedynie w sprawach szczególnie skomplikowanych w II instancji.

Harmonogram wdrażania zmian

Proces wchodzenia przepisów w życie został podzielony na etapy (zgodnie z art. 43 nowelizacji):

• Po 14 dniach od ogłoszenia: Wchodzą w życie m.in. zmiany w Kodeksie postępowania cywilnego oraz wybrane przepisy ustawy zasiłkowej.
• Po 3 miesiącach od ogłoszenia: Wchodzi w życie zasadnicza część nowelizacji.
• 1 października 2026 r.: Termin wdrożenia wybranych przepisów emerytalnych.
• 1 stycznia 2027 r.: Pełne wdrożenie nowych zasad orzekania przez pielęgniarki i fizjoterapeutów oraz całkowita elektronizacja systemu.

Zmiana przepisów nakłada na pracodawców potrzebę weryfikacji wewnętrznych procedur kontrolnych, a przed ubezpieczonymi stawia nowe zasady korzystania ze świadczeń. Oferujemy wsparcie w zakresie audytu procedur dla firm oraz reprezentację w sporach z ZUS. Zapraszamy do śledzenia aktualności na stronie legalna.pl/blog/ oraz do kontaktu z naszymi ekspertami.

Czy Twoje wewnętrzne procedury są gotowe na nowe standardy kontroli ZUS? Skontaktuj się z nami lub umów spotkanie.

FAQ – najczęstsze pytania o L4 w 2026 roku

Czy mogę wyjść po zakupy na L4 w 2026 roku? Tak. Nowe przepisy wprost wskazują, że „zwykłe czynności dnia codziennego”, takie jak zakup żywności czy leków, nie stanowią podstawy do odebrania zasiłku, o ile nie stoją w sprzeczności z zaleceniami lekarskimi.

Kto poza lekarzem może mnie teraz badać w ZUS? Od 2027 roku orzeczenia mogą wydawać także fizjoterapeuci (w sprawach rehabilitacji) oraz pielęgniarki (w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji), pod warunkiem posiadania odpowiedniej specjalizacji i stażu.

Czy muszę brać wolne w obu pracach, jeśli zachoruję? Niekoniecznie. Możesz poprosić lekarza o wystawienie zwolnienia tylko dla jednego tytułu zatrudnienia (np. pracy fizycznej), jeśli Twoja druga praca (np. zdalna) może być bezpiecznie wykonywana mimo choroby.