Projekt zmian w prawie spadkowym. Jak planowane przepisy ułatwią odrzucenie cudzych długów?

Dziedziczenie spadku kojarzy się zazwyczaj z przejęciem majątku. W realiach jednak współczesnego rynku finansowego – zdominowanego przez łatwo dostępne kredyty konsumenckie i pożyczki krótkoterminowe (tzw. chwilówki) – zmarły coraz częściej pozostawia po sobie wyłącznie zobowiązania. Dla rodziny zmarłego oznacza to konieczność szybkiego działania, celem uniknięcia odpowiedzialności finansowej za nie swoje długi.

Obecnie obowiązujące w Polsce procedury spadkowe potrafią być dla obywateli prawdziwą pułapką formalną. Z tego powodu Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego (KKPC) przygotowała projekt tzw. małej nowelizacji Kodeksu cywilnego oraz Kodeksu postępowania cywilnego. Planowane zmiany mają radykalnie uprościć proces rezygnacji z zadłużonego spadku i zdjąć z dalszych krewnych ciężar pilnowania skomplikowanych terminów. Z całym projektem ustawy oraz jego uzasadnieniem można zapoznać się na stronie KKPC (zob. rządowy portal gov.pl).

Co zmienia nowy projekt prawa spadkowego? Projekt zmian w prawie spadkowym zakłada przede wszystkim likwidację tzw. „pułapki pierwszeństwa”. Umożliwi to skuteczne odrzucenie spadku z długami w dowolnym momencie od chwili jego otwarcia (śmierci spadkodawcy), bez konieczności czekania na formalne decyzje krewnych bliższego stopnia. Każdorazowo nie później jednak niż w terminie 6 miesięcy od dnia dowiedzenia się o tytule powołania.

Koniec z „pułapką pierwszeństwa” – odrzucenie spadku zawczasu

Największym mankamentem aktualnego stanu prawnego jest moment, od którego zaczyna biec ustawowy, sześciomiesięczny termin na odrzucenie spadku. Teoretycznie spadkobierca ma pół roku od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania. Zgodnie jednak z rygorystyczną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego (zob. uchwała z dnia 19 października 2018 r., sygn. III CZP 36/18, dostępna na łamach serwisu sn.pl), oświadczenia takiego nie można złożyć zbyt wcześnie.

Dalsi krewni zmarłego (np. rodzeństwo, siostrzeńcy czy kuzyni), celem złożenia oświadczenie o odrzuceniu spadku, zmuszeni są czekać, aż osoby stojące bliżej w kolejności dziedziczenia (rodzice lub dzieci zmarłego) formalnie odrzucą spadek. Dopiero wtedy otwiera się okno czasowe dla kolejnej grupy. Złożenie oświadczenia przedwcześnie czyni czynność bezskuteczną, co nierzadko generuje ogromne ryzyko błędu i utraty terminu.

Co zakłada projekt zmian w prawie spadkowym? Nowe brzmienie art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego ma pozwolić na złożenie skutecznego oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w każdym momencie od chwili jego otwarcia (czyli od dnia śmierci spadkodawcy). Dzięki temu zapobiegliwy spadkobierca zabezpieczy swoją sytuację finansową bez oglądania się na decyzje czy opieszałość innych członków rodziny.

Jedno oświadczenie na wszystkie tytuły powołania

W praktyce zdarza się, że jeden spadkobierca jest powołany do dziedziczenia z różnych tytułów – np. najpierw na podstawie testamentu, a po jego unieważnieniu, na podstawie ustawy. Dotychczas w takiej sytuacji wymaga się składania osobnych oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku do każdego tytułu.

Kolejną istotną planowaną modyfikacją jest propozycja dodania do art. 1012 Kodeksu cywilnego nowego § 2, który wprowadzi zasadę, że oświadczenie o odrzuceniu spadku domyślnie obejmuje wszystkie możliwe tytuły powołania. Jeśli zatem odrzucamy spadek, decyzja ta będzie ostateczna i globalna. Jednocześnie ustawodawca pozostawia furtkę dla osób działających celowo: spadkobierca będzie mógł w treści oświadczenia wyraźnie ograniczyć swoją rezygnację tylko do jednego, konkretnego tytułu (np. odrzucić spadek z testamentu, zachowując prawo do dziedziczenia ustawowego).

Mniej formalności i sprawniejsze procedury w sądach

Projekt KKPC niesie za sobą również istotną reformę procedury cywilnej (art. 669 Kodeksu postępowania cywilnego). W obecnej praktyce sądowej status uczestnika postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nadaje się wszystkim potencjalnym krewnym – nawet tym, którzy już dawno odrzucili spadek u notariusza. Prowadzi to do sytuacji, w których osoby niemające nic wspólnego z majątkiem zmarłego są latami wzywane na rozprawy sądowe.

Projektowany art. 669 § 2 KPC wskazuje jednoznacznie, że sąd nie będzie wzywał do udziału w sprawie osób, które skutecznie odrzuciły spadek. Złożenie oświadczenia we właściwym czasie i formie ostatecznie zamknie sprawę dla danego obywatela, co znacznie odciąży same sądy cywilne.

Przepisy intertemporalne i vacatio legis – kiedy zmiany wejdą w życie?

Do jakich spraw może znaleźć zastosowanie nowa ustawa?

• Sfera materialna (składanie oświadczeń „zawczasu” i globalne odrzucenie) – obejmie spadki otwarte (gdy śmierć spadkodawcy nastąpiła) od dnia wejścia w życie nowelizacji.
• Sfera proceduralna (brak wezwań do sądu) – obejmie również sprawy już wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia w życie nowych przepisów.

Projekt zakłada trzymiesięczny okres vacatio legis od momentu oficjalnego ogłoszenia ustawy.

Podsumowanie

Proponowane regulacje znacząco uproszczą formalności i pomogą bezpiecznie odrzucić długi.

Należy pamiętać jednak, że do czasu wejścia ustawy w życie spadkobiercy muszą bezwzględnie poruszać się w granicach dotychczasowych, restrykcyjnych przepisów.

Każda sytuacja związana z ryzykiem przejęcia długów spadkowych wymaga indywidualnej analizy prawnej. Zespół kancelarii Legalna Adwokaci i Radcowie pozostaje do Państwa dyspozycji w sprawach z zakresu prawa spadkowego. Skontaktuj się z nami lub umów spotkanie.

Najważniejsze zmiany – w skrócie

Projekt nowelizacji prawa spadkowego wprowadza trzy kluczowe ułatwienia dla spadkobierców:

• Możliwość odrzucenia spadku od razu po śmierci spadkodawcy – bez konieczności oczekiwania na działania bliższych krewnych
• Jeden dokument zamiast kilku – oświadczenie o odrzuceniu spadku obejmuje co do zasady wszystkie tytuły powołania (ustawa i testament)
• Koniec zbędnego udziału w postępowaniach sądowych – osoby, które odrzuciły spadek, nie będą już co do zasady wzywane do spraw o stwierdzenie nabycia spadku
• Większa pewność prawna – eliminacja ryzyka uznania oświadczenia za „przedwczesne” i bezskuteczne

Co to oznacza w praktyce?

Zmiany mają bardzo konkretne skutki dla osób, które chcą uniknąć przejęcia długów spadkowych:

• Możesz działać od razu – nie musisz śledzić decyzji innych członków rodziny ani ryzykować utraty terminu
• Jedno oświadczenie rozwiązuje problem – nie ma potrzeby składania kolejnych oświadczeń w razie zmiany tytułu powołania
• Mniejsze ryzyko błędu formalnego – koniec sytuacji, w których oświadczenie jest nieważne, bo zostało złożone „za wcześnie”
• Mniej kontaktu z sądem – po skutecznym odrzuceniu spadku sprawa co do zasady się kończy

W praktyce oznacza to, że odrzucenie spadku stanie się czynnością szybszą, bardziej przewidywalną, mniej obciążającą dla spadkobierców.

FAQ – najczęstsze pytania

Czy po zmianach będę mógł odrzucić spadek od razu po śmierci spadkodawcy?

Tak – projekt zakłada możliwość złożenia oświadczenia już od chwili otwarcia spadku (czyli od śmierci spadkodawcy), bez konieczności oczekiwania na działania innych spadkobierców.

Czy nadal obowiązuje 6‑miesięczny termin?

Tak – zmienia się moment, od którego można złożyć oświadczenie, ale nadal obowiązuje maksymalny termin 6 miesięcy liczony od momentu dowiedzenia się o powołaniu do spadku.

Czy jedno oświadczenie wystarczy, jeśli jestem powołany z kilku tytułów?

Co do zasady tak – odrzucenie obejmuje wszystkie tytuły powołania (ustawowy i testamentowy), chyba że wprost ograniczysz je w treści oświadczenia.

Czy po odrzuceniu spadku będę musiał brać udział w sprawie sądowej?

Zasadniczo nie – projekt przewiduje, że osoby, które skutecznie odrzuciły spadek, nie będą wzywane do udziału w postępowaniu.

Czy nowe przepisy już obowiązują?

Nie – to projekt. Do czasu uchwalenia i wejścia w życie zmian nadal stosuje się obecne, bardziej restrykcyjne zasady.

Zapraszamy także do zapoznania się z innymi materiałami dotyczącymi zagadnień poruszanych w niniejszym wpisie. Przeczytaj nasz poradnik krok po kroku: Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku – kompendium wiedzy lub dowiedz się więcej o ochronie finansowej najbliższych: Zachowek – komu, kiedy i ile się należy?