Ugoda zamiast kary? Nowe możliwości umorzenia postępowania karnego w projekcie UD362

W polskim systemie sprawiedliwości karnej szykuje się istotna zmiana paradygmatu, która może zrewolucjonizować podejście do procesów sądowych. Ministerstwo Sprawiedliwości zaprezentowało założenia projektu ustawy o zmianie Kodeksu postępowania karnego (numer projektu: UD362). Główny cel ustawodawcy jest jasny: więcej porozumień stron, a mniej wieloletnich, kosztownych procesów. Jako kancelaria Legalna Adwokaci i Radcowie, na bieżąco śledząca dynamikę legislacyjną, analizujemy, co te propozycje oznaczają w praktyce dla oskarżonych oraz pokrzywdzonych.

Planowane zmiany w KPK – ewolucja zamiast rewolucji?

Projekt UD362, który obecnie znajduje się w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów, ma na celu istotne rozszerzenie tzw. konsensualizmu procesowego. Chodzi o sytuacje, w których sprawa karna kończy się bez przeprowadzania pełnego, wyczerpującego postępowania dowodowego, dzięki wypracowanemu porozumieniu stron.

Warto zaznaczyć, że projekt jest na etapie planowania, a przewidywany termin przyjęcia go przez Radę Ministrów to III kwartał 2026 roku. Oznacza to, że mamy do czynienia z propozycjami, które wyznaczają kierunek zmian, jakimi w najbliższej przyszłości będą mogli posługiwać się obrońcy, prokuratorzy i sędziowie.

Projektowane umorzenie mediacyjne: Szansa na ugodę

Jedną z najciekawszych postulowanych nowości w reformie procedury karnej jest wprowadzenie instytucji umorzenia mediacyjnego (projektowany art. 11a KPK). Ma to być mechanizm pozwalający prokuratorowi na umorzenie postępowania już na etapie przygotowawczym, jeśli strony dojdą do realnego porozumienia.

Jakie warunki trzeba będzie spełnić według art. 11a KPK?

Zgodnie z projektem, z tego rozwiązania będzie można skorzystać w ściśle określonych przypadkach, co buduje nową hierarchię priorytetów w polskim prawie karnym:

• Katalog przestępstw: Występki przeciwko mieniu (np. kradzież, przywłaszczenie) do wartości 20 000 zł (z wyłączeniem m.in. kradzieży z włamaniem), a także spowodowanie lekkiego uszczerbku na zdrowiu czy wypadku komunikacyjnego.
• Niekaralność: Podejrzany nie może być wcześniej karany za przestępstwo umyślne, co podkreśla edukacyjną rolę tego przepisu.
• Skuteczna mediacja: Warunkiem koniecznym jest zawarcie i – co kluczowe dla organów procesowych – pełne wykonanie ugody z pokrzywdzonym.

Prokurator będzie mógł również uzależnić umorzenie od wpłaty świadczenia pieniężnego do 20 000 zł na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej. Warto dodać, że decyzja o umorzeniu nie będzie automatyczna – nie nastąpi, jeśli w ocenie organu sprzeciwiałoby się to celom kary lub interesowi społecznemu.

Nowe podejście do spraw mniejszej wagi (art. 11b KPK)

Projektodawca dostrzegł potrzebę szybkiego kończenia spraw, w których nie występuje konkretny pokrzywdzony (np. przypadki fałszerstwa dokumentów mniejszej wagi). Nowy art. 11b KPK ma umożliwić umorzenie postępowania wobec osoby niekaranej, pod warunkiem uiszczenia świadczenia pieniężnego do 20 000 zł.

Z punktu widzenia praktyki adwokackiej, jest to swoisty mechanizm „wykupienia się” od procesu w sprawach o niższym ciężarze gatunkowym. Ma to na celu radykalne odciążenie sądów i skupienie zasobów państwa na ściganiu najpoważniejszej przestępczości.

Rozszerzenie trybów konsensualnych na poważniejsze czyny (zbrodnie)

Prawdziwą rewolucją w projekcie UD362 może okazać się zniesienie wielu dotychczasowych barier limitujących porozumienia procesowe. Projekt zakłada, że tryby konsensualne (m.in. art. 335, 338a i 387 KPK) obejmą także zbrodnie, o ile nie są one zagrożone karą dożywotniego pozbawienia wolności.

Co to zmienia w praktyce procesowej?

• Wniosek o skazanie bez rozprawy (art. 335 KPK): Będzie dostępny również w sprawach o poważniejsze przestępstwa, co przyspieszy uzyskanie prawomocnego wyroku.
• Dobrowolne poddanie się karze (art. 387 KPK): Obecnie ograniczone do czynów zagrożonych karą do 15 lat więzienia. Po zmianach ma być dostępne przy niemal wszystkich przestępstwach, co daje obrońcom potężne narzędzie negocjacyjne.
• Elastyczność na rozprawie: Nowy art. 387a KPK pozwoli na złożenie wniosku o wyrok bez pełnego procesu nawet w toku zaawansowanego postępowania dowodowego na rozprawie, jeśli strony uznają, że porozumienie jest możliwe.

Bezpieczeństwo procesowe: Nowy zakaz dowodowy (art. 335 § 5 KPK)

Wzmocnienie konsensualizmu wymaga najwyższego stopnia zaufania na linii prokurator–podejrzany. Projekt wprowadza zatem istotny zakaz dowodowy (art. 335 § 5 KPK).

Ważne dla oskarżonego: Jeśli podejmiesz negocjacje z prokuratorem, ale ostatecznie nie dojdzie do porozumienia (np. sąd nie zaakceptuje warunków), Twoje oświadczenia złożone w trakcie tych rozmów nie będą mogły być wykorzystane przeciwko Tobie w dalszym procesie. To kluczowa gwarancja procesowa dla skutecznego prawa do obrony.

Podsumowanie: Czy reforma KPK usprawni polskie procesy karne?

Projekt UD362 to wyraźny sygnał, że polska procedura karna zmierza w stronę efektywności, ekonomiki procesowej i urealnienia naprawienia szkody pokrzywdzonemu. Dla oskarżonych zmiany te oznaczają szansę na znacznie łagodniejszy wymiar kary w zamian za współpracę (projektowany art. 343c KPK przewiduje m.in. możliwość redukcji kary czy jej zawieszenia w ramach porozumienia).

Należy jednak pamiętać, że na obecnym etapie (luty 2026 r.) są to propozycje legislacyjne. Niezależnie od ostatecznego kształtu przepisów, kluczem do sukcesu w sprawach karnych pozostaje odpowiednio wczesne przygotowanie strategii obrony i profesjonalna ocena, czy dany tryb porozumienia jest w konkretnej sytuacji faktycznej i prawnej korzystny dla klienta.

Kluczowe wnioski:

• Projekt UD362 wprowadza umorzenie mediacyjne (art. 11a KPK).
• Możliwość zakończenia sprawy ugodą przy przestępstwach do 20 000 zł.
• Rozszerzenie trybu art. 387 KPK (dobrowolne poddanie się karze) na zbrodnie.
• Nowy zakaz dowodowy chroniący oskarżonego podczas negocjacji z prokuratorem.

Podsumowanie

Projekt UD362 przywraca możliwość umorzenia sprawy karnej, jeśli sprawca naprawi szkodę i pojedna się z ofiarą. Projekt UD362 to krok w stronę odciążenia sądów i szybszej pomocy dla ofiar. Dla oskarżonego to unikalna szansa na uniknięcie wpisu w Krajowym Rejestrze Karnym (KRK), co ma kluczowe znaczenie dla osób wykonujących zawody zaufania publicznego czy przedsiębiorców.

Najczęstsze pytania (FAQ)

• Czy każde przestępstwo można zakończyć ugodą? Nie, projekt ogranicza tę możliwość do występków o niższej szkodliwości społecznej.
• Czy prokurator może zablokować ugodę? Nowe przepisy mają na celu zwiększenie roli woli pokrzywdzonego, jednak sąd zawsze bada, czy ugoda nie narusza interesu publicznego.
• Kiedy zmiany wejdą w życie? Projekt UD362 jest obecnie na etapie legislacyjnym. Monitorujemy aktualizacje na stronach Rządowego Centrum Legislacji.

Potrzebujesz analizy swojej sytuacji prawnej w świetle nadchodzących zmian w KPK? Zapraszamy do kontaktu z zespołem ekspertów Legalna Adwokaci i Radcowie. Skontaktuj się z nami lub umów spotkanie.