Zmiany w art. 116 Ordynacji podatkowej. Co przyniosą nowe przepisy w trakcie legislacji?

Rządowy projekt nowelizacji ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (o.p.) zapowiada głęboką reformę zasad odpowiedzialności osobistej za podatkowe zaległości spółek kapitałowych. Projekt ten, motywowany wyrokami Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach Adjak (C-277/24) oraz Genzyński (C-278/24), pismem Rzecznika Praw Obywatelskich oraz ustaleniami Najwyższej Izby Kontroli (NIK), ma na celu znaczne przemodelowanie dotychczasowej linii obrony kadry zarządzającej.

Zgodnie z przygotowywanym projektem sztywne odesłania do Prawa upadłościowego i tzw. „właściwego czasu” na złożenie wniosku o upadłość odejdą do przeszłości. Zastąpi je zupełnie nowy standard – ocena należytej staranności w prowadzeniu spraw spółki.

Mimo że projekt nie został jeszcze uchwalony, jego założenia wyraźnie pokazują kierunek zmian w zakresie odpowiedzialności osób zarządzających, dlatego warto uwzględnić je już teraz przy ocenie procedur obowiązujących w spółce.

Koniec ery upadłościowej – nadchodzi standard należytej staranności

Najważniejszą zmianą systemową, jaką przewiduje projekt nowelizacji, jest rezygnacja z dotychczasowych przesłanek egzoneracyjnych (zwalniających z odpowiedzialności) opartych bezpośrednio na przepisach prawa upadłościowego.

Obecnie podstawową metodą obrony menedżera jest wykazanie, że w terminie 30 dni od powstania stanu niewypłacalności złożył wniosek o ogłoszenie upadłości. Projektowany, nowy art. 116 o.p. opiera odpowiedzialność na zasadzie niedochowania należytej staranności w prowadzeniu spraw spółki w związku z powstaniem zaległości podatkowej. W praktyce przepisy te wprowadzają domniemanie winy. Jeśli w spółce powstanie zaległość podatkowa, domniemywać się będzie, że osoby zarządzające nie dopełniły swoich obowiązków.

Jak członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności na nowych zasadach?

W świetle nowelizacji art. 116 Ordynacji podatkowej, członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności osobistej za zaległości podatkowe spółki, jeżeli udowodni jedną z dwóch przesłanek:

1. Prowadząc sprawy spółki, dochował należytej staranności w celu zapobieżenia powstaniu zaległości podatkowej, LUB
2. Powstanie zaległości było bezpośrednim wynikiem działania siły wyższej (vis maior).

Standard należytej staranności ma być oceniany według obiektywnego wzorca profesjonalisty. Oznacza to, że od osoby podejmującej się zarządzania spółką przepisy wymagać będą odpowiedniej wiedzy, rozeznania w finansach oraz dbałości o ład podatkowy wewnątrz organizacji.

Walka z „fikcyjnymi” zarządami – odpowiedzialność faktycznych zarządców

Projektowane przepisy precyzyjnie uderzają w zjawisko tzw. słupów, czyli osób formalnie wpisanych do KRS jako członkowie zarządu, które w rzeczywistości nie mają żadnego wpływu na działanie podmiotu. Analiza pokontrolna NIK wykazała, że zjawisko to stanowiło główną przyczynę bezskuteczności egzekucji zaległości podatkowych.

Z tego względu projekt zakłada rozszerzenie zakresu podmiotowego odpowiedzialności osobistej na osoby faktycznie zarządzające spółką (tzw. de facto directors oraz shadow directors).

• Kto odpowiada? Za zaległości podatkowe odpowiedzieć ma ten, kto realnie podejmował decyzje biznesowe i kierował sprawami spółki. Dotyczy to osób ukrywających się za skomplikowaną strukturą udziałową, prokurentów, pełnomocników, a także osób działających pomimo wygaśnięcia mandatu.
• Wewnętrzny podział zadań a solidarność: Zgodnie z projektowanym art. 116 § 2 i 6 o.p., wewnętrzny podział obowiązków w zarządzie (np. powierzenie spraw finansowych i podatkowych tylko jednemu dyrektorowi) nie zdejmie automatycznie odpowiedzialności z pozostałych członków zarządu. Od każdego z nich wymagany będzie aktywny nadzór nad sprawami podatkowymi organizacji.

Co istotne, analogiczne regulacje dotyczące odpowiedzialności faktycznych zarządców obowiązują już w co najmniej 16 krajach członkowskich UE (m.in. w Niemczech, Francji, Austrii czy Belgii), co potwierdza unijny trend uszczelniania systemów podatkowych.

Nowe uprawnienia procesowe – odpowiedź na wyroki TSUE

Projektowane zmiany nie mają jednak wyłącznie charakteru zaostrzającego odpowiedzialność. W odpowiedzi na wyroki TSUE, ustawodawca zaplanował mechanizmy istotnie wzmacniające pozycję procesową osób pociąganych do odpowiedzialności:

• Prawo do kwestionowania ustaleń wymiarowych: Projektowany art. 116 § 6 oraz art. 194 § 4 o.p. przyznaje osobie trzeciej wyraźne prawo do kwestionowania ustaleń faktycznych i kwalifikacji prawnych dokonanych przez urząd wobec samej spółki. Dotychczasowa decyzja wymiarowa wobec spółki była traktowana jako nienaruszalny prejudykat – teraz będzie traktowana jako dokument urzędowy, wobec którego można przeprowadzić przeciwdowód.
• Dostęp do akt postępowania: Zgodnie z wyrokiem w sprawie Adjak, projekt (art. 178 § 1a o.p.) przyznaje członkom zarządu ustawowe prawo dostępu do akt postępowania wymiarowego prowadzonego wobec spółki, z zachowaniem ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa (spółka będzie miała 14 dni na wskazanie dokumentów wrażliwych).
• Wydłużenie terminu przedawnienia: Z uwagi na większe skomplikowanie postępowań dowodowych i konieczność badania kwestii wstępnych, podstawowy termin na wydanie decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej zostanie wydłużony z 5 do 7 lat (art. 118 § 1 o.p.).
• Zabezpieczenie na majątku: Zmiana art. 33b pkt 2 o.p. umożliwi organom podatkowym wydanie decyzji o zabezpieczeniu na majątku członka zarządu już w trakcie toczącego się postępowania w sprawie jego odpowiedzialności, co ma zapobiegać celowemu wyzbywaniu się majątku. Decyzja ta wygaśnie po 14 dniach od doręczenia decyzji o odpowiedzialności.

Nagroda za podjęcie działań naprawczych (Premia za skuteczność)

W nowym projekcie art. 116 o.p. przewidziano również tzw. premię za skuteczność działań naprawczych. Członek zarządu będzie mógł uwolnić się od odpowiedzialności osobistej, jeśli wykaże, że podjął działania, które doprowadziły do zaspokojenia (zapłaty) przeważającej części (czyli powyżej 50%) zaległości podatkowej spółki. Rozwiązanie to ma stanowić silny bodziec do aktywnego ratowania finansów spółki.

Ważne wyłączenie (art. 116 § 7 o.p.): Z powyższych uprawnień egzoneracyjnych ani z instytucji ustaleń prowizorycznych nie skorzystają osoby, wobec których zastosowano przepisy świadczące o szczególnych nieprawidłowościach w spółce (np. klauzule unikania opodatkowania), chyba że udowodnią, iż o tych praktykach nie wiedziały i wiedzieć nie mogły.

Podsumowanie: Jak przygotować się na zmiany w Ordynacji podatkowej?

Kluczowe wnioski dla kadry zarządzającej: Choć proces legislacyjny wciąż trwa, dla kadry zarządzającej jest to wyraźny sygnał do natychmiastowego audytu wewnętrznych procedur. Kluczowe dla przyszłego bezpieczeństwa prywatnego majątku menedżerów będzie:

1. Wdrożenie i udokumentowanie jasnych procedur ładu podatkowego wewnątrz spółki.
2. Rzetelne archiwizowanie analiz finansowych, opinii prawnych oraz uchwał dokumentujących dochowanie należytej staranności przy podejmowaniu decyzji.
3. Unikanie bierności i formalnego pełnienia funkcji w zarządzie (bycia „słupem”) bez realnego wglądu w dokumentację spółki.

W Kancelarii Legalna Adwokaci i Radcowie na bieżąco monitorujemy rządowy proces legislacyjny i pomagamy przedsiębiorcom dostosować struktury zarządzania do planowanych zmian. Oferujemy profesjonalne audyty ryzyka odpowiedzialności członków zarządu, wdrażanie wewnętrznych procedur obronnych oraz reprezentację w sporach z organami podatkowymi.

Skontaktuj się z nami lub umów spotkanie, aby omówić aktualną sytuację prawną Twojej spółki i wybrać najbezpieczniejsze rozwiązanie.

Zapraszamy także do zapoznania się z innymi materiałami dotyczącymi zagadnień poruszanych w niniejszym wpisie, w tym w szczególności:

Dowiedz się więcej o ogólnych zasadach odpowiedzialności członków zarządu za długi spółki z o.o.

Dowiedz się kiedy członek zarządu odpowiada za długi spółki z o.o.